Şekel: 5000 Yıllık Çağdaş Bir Para


İsrail Devleti’nin resmi para birimi olan Yeni İsrail Şekeli’nin son 25 yılın en değerli seviyesine ulaşması ekonomi çevrelerinde farklı şekillerde yorumlanırken, gelin, Şekel’i bir de gündem dışı bir yönüyle ele alalım. Tevrat’ta ilk kez yer aldığı şekliyle, Hz. İbrahim’in Atababalar Mağarası’nı (Cave of the Patriarchs) satın almak için Hititlilere ödediği 400 gümüş ‘şekel’i kaynak göstererek, İsrail’in kendi para birimine bu ismi seçmesine ve tarihin farklı sahnelerinde bu birimin ne şekilde yer aldığına değinmek istedim:


Etimolojik olarak ele alındığında, dünyanın günümüze kadar ulaşmış en eski para birimi olarak kabul edilen Şekel, “tartmak” anlamına gelen ve bir Sümer ağırlık birimi olan ‘gin2’nin (Bulduğum kaynakta bu şekilde geçiyor: https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Mesopotamian_units_of_measurement ) Akadça karşılığı “siklu” sözcüğünden türemiş Semitik kökenli bir kelimedir. İbranice ağırlık anlamına gelen “miŞKaL” ve fonetik farklılıkla Arapça aynı anlama gelen “TiKaL” kelimeleri ‘şekel’ ile aynı kökene sahip sözcükler. Türkçe’deki “ŞaKüL” kelimesi de yine ‘şekel’ ile aynı kökene sahip.


Arkeolojik bulgulara göre Şekel, tarih öncesi dönemde 180 arpanın toplam ağırlığına denk gelen 11 gram civarı bir ağırlık ölçü birimiymiş. ‘Şekel’ kelimesi tarihte ilk kez M.Ö. 2150 yılında Akad Kralı Naram-Sin tarafında kullanılmış ve M.Ö. 1700 tarihli meşhur Hamurabi Kanunları’nda yazılı olarak yer almış. Eski tarihlerde özellikle Moaviler, Edomlar ve Fenikeliler tarafından ticarette, 9,6 grama denk gelen bir ağırlık ölçüsü olarak kullanılan şekelin, para birimi olarak kullanılması çok daha geç bir dönemde gerçekleşmiş. Antik Kartacalılar başkentleri Tire’ye özel sikkelerinin ağırlığını düzenlemek için şekeli baz almışlar.


Ticarette, şekel ağırlık birimini baz alarak darbedilen sikkelerin kullanımına, M.Ö. 6. Yüzyılda, erken dönem Anadolulu tüccarlar ile başlandığı tahmin edilmekte. İlerleyen dönemde Lidya Kralı Kroisos altın “dariç” sikkeleri, Pers İmparatorluğu ise “obol” ve “drahma”yı aynı ağırlık standardında bastırmışlar.